Την πρώτη τεκμηρίωση για την ύπαρξη μνημειώδους οχυρωματικού περιβόλου στην Παλαίπαφο κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού έφερε στο φως η ανασκαφική έρευνα του 2026 στη θέση Μάρτσελλο, στα Κούκλια. Τα ευρήματα δείχνουν πώς ένας προμαχώνας του αρχικού τείχους διευρύνθηκε και ενσωματώθηκε σε μεγάλο οχυρωματικό πύργο.
Η ανασκαφική περίοδος Αυγούστου-Σεπτεμβρίου 2026 πραγματοποιήθηκε από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Κωνσταντίνου Κοπανιά. Την ολοκλήρωσή της ανακοίνωσε το Τμήμα Αρχαιοτήτων του Υφυπουργείου Πολιτισμού.
Ο προμαχώνας που μετατράπηκε σε πύργο
Το σημαντικότερο αρχιτεκτονικό εύρημα της φετινής περιόδου είναι ένας ορθογώνιος προμαχώνας, ο οποίος προεξείχε από το τείχος και χρονολογείται στην Υστεροκυπριακή ΙΙΙΑ περίοδο. Σε μεταγενέστερη φάση προστέθηκε σε αυτόν κατασκευή σχήματος Π.
Οι δύο κατασκευές σχημάτισαν ένα σχεδόν τετράγωνο κτίσμα, διαστάσεων περίπου 7,4 επί 7,3 μέτρα, με κεντρικό θάλαμο επιφάνειας περίπου εννέα τετραγωνικών μέτρων. Η κάτοψη, το μεγάλο πάχος των τοίχων και ο εσωτερικός θάλαμος συνηγορούν, σύμφωνα με την ανακοίνωση, υπέρ της ερμηνείας του ως οχυρωματικού πύργου.
Από το οικοδόμημα σώζονται σήμερα μόνο τα θεμέλια και, ως εκ τούτου, το αρχικό ύψος του παραμένει άγνωστο. Ο πύργος φαίνεται ότι ενισχύθηκε ξανά ήδη κατά την Υστεροκυπριακή ΙΙΙΑ περίοδο, όταν στη βορειοδυτική πλευρά του προστέθηκε τοίχος πάχους περίπου 2,7 μέτρων.
Οι διαδοχικές επεμβάσεις καταδεικνύουν ότι η οχύρωση ενισχυόταν συνεχώς κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού.
Νέα στοιχεία για τη χρονολόγηση του τείχους
Τα ευρήματα του 2026 ενισχύουν τη χρονολόγηση της αρχικής φάσης του τείχους στην Υστεροκυπριακή ΙΙΓ-ΙΙΙΑ περίοδο, δηλαδή στο τέλος της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Με το τείχος συνδέεται αδιατάρακτο αρχαιολογικό στρώμα με κεραμική της ίδιας περιόδου, το οποίο αποκαλύφθηκε κατά τη φετινή έρευνα.
Στην επιφάνειά του εντοπίστηκε συγκέντρωση μάργας, η οποία πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε στην κατασκευή του τείχους. Το υλικό είχε απλωθεί πάνω στα λίθινα θεμέλια, δημιουργώντας επίπεδη βάση για την ωμοπλίνθινη ανωδομή.
Πολύ αργότερα, τον 4ο αιώνα π.Χ., κατά την ύστερη Κυπροκλασική περίοδο, προστέθηκε ακόμη ένας τοίχος για την ενίσχυση της βορειοανατολικής και της νοτιοανατολικής πλευράς του πύργου. Η χρονολόγησή του βασίζεται στην κεραμική που βρέθηκε στην τάφρο θεμελίωσης. Πιθανότατα κατά την ίδια περίοδο πραγματοποιήθηκε και σημαντική διαπλάτυνση του τείχους.
Το ερώτημα για τη συνέχεια της χρήσης
Στην περιοχή που έχει ερευνήσει το ΕΚΠΑ δεν έχουν εντοπιστεί μέχρι στιγμής οικοδομικές φάσεις της Κυπρογεωμετρικής ή της Κυπροαρχαϊκής περιόδου. Παραμένει επομένως ανοικτό αν η οχύρωση χρησιμοποιούνταν συνεχώς στο διάστημα ανάμεσα στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού και την Κυπροκλασική περίοδο.
Η θέση Μάρτσελλο βρίσκεται σε απόσταση λίγο μικρότερη του ενός χιλιομέτρου βορειοανατολικά από το ιερό της Αφροδίτης. Προγενέστερες έρευνες βρετανικής και γερμανοελβετικής αποστολής, καθώς και του Πανεπιστημίου Κύπρου, είχαν αποκαλύψει επίμηκες τείχος, μνημειακή πύλη και άλλα κατάλοιπα, χωρίς όμως να απαντηθούν όλα τα ερωτήματα για τη χρονολόγηση και την ερμηνεία τους.
Το ΕΚΠΑ διεξάγει συστηματικές ανασκαφές στη θέση από το 2021. Η συνέχιση της έρευνας και η μελέτη των ευρημάτων αναμένεται να συμβάλουν στην πληρέστερη κατανόηση της εξέλιξης του οχυρωματικού έργου και της θέσης του στην ιστορία της Παλαιπάφου.
Μετά την ολοκλήρωση της ανασκαφής, τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα καλύφθηκαν με ύφασμα εδαφοκάλυψης για την προστασία τους.
Αρχική πηγή: Τμήμα Αρχαιοτήτων – Υφυπουργείο Πολιτισμού
