Τον καθοριστικό ρόλο των Διαμεσολαβητών στη μετατροπή των ατομικών παραπόνων σε θεσμικές αλλαγές, στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στη λογοδοσία ανέδειξε περιφερειακό συνέδριο στη Λευκωσία, το οποίο πραγματοποιείται με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 35 χρόνων από την ίδρυση του θεσμού του Επιτρόπου Διοικήσεως στην Κύπρο.
Στο συνέδριο επισημάνθηκε ότι οι ανεξάρτητοι θεσμοί καλούνται να ανταποκριθούν σε διευρυμένες αρμοδιότητες και νέες κοινωνικές προκλήσεις, διατηρώντας την αποτελεσματικότητα, τη συνοχή και την ανεξαρτησία τους, ακόμη και όταν οι απαιτήσεις αυξάνονται και οι διαθέσιμοι πόροι παραμένουν περιορισμένοι.
Από τα ατομικά παράπονα στις θεσμικές αλλαγές
Η Επίτροπος Διοικήσεως Μαρία Στυλιανού-Λοττίδη ανέφερε ότι η επέτειος δεν αποτελεί μόνο ευκαιρία απολογισμού, αλλά και αφορμή για εξέταση του τρόπου με τον οποίο οι θεσμοί μπορούν να ανταποκρίνονται αποτελεσματικά στις ανάγκες των κοινωνιών μέσα σε ένα περιβάλλον που μεταβάλλεται διαρκώς.
Όπως σημείωσε, ο θεσμός του Επιτρόπου Διοικήσεως έχει εξελιχθεί σε έναν πολυδιάστατο μηχανισμό προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, προώθησης της ισότητας, ενίσχυσης της λογοδοσίας και διασφάλισης της χρηστής διοίκησης.
Στην Κύπρο, πέρα από τον παραδοσιακό έλεγχο της δημόσιας διοίκησης, το Γραφείο ασκεί αρμοδιότητες εθνικού θεσμού ανθρωπίνων δικαιωμάτων, φορέα ισότητας και καταπολέμησης των διακρίσεων, καθώς και ανεξάρτητου μηχανισμού για την προώθηση, την προστασία και την παρακολούθηση της εφαρμογής της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες.
Παράλληλα, λειτουργεί ως Εθνικός Μηχανισμός Πρόληψης των Βασανιστηρίων και ως Μηχανισμός Παρακολούθησης των Αναγκαστικών Επιστροφών, ενώ έχει αναλάβει πρόσθετες αρμοδιότητες για τη μετανάστευση και τη διαχείριση των συνόρων. Σύμφωνα με την Επίτροπο, πρόκειται για διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές αποστολές με κοινό σκοπό την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και την πρακτική άσκηση των δικαιωμάτων.
Η κ. Στυλιανού-Λοττίδη ανέφερε ότι οι εργασίες του συνεδρίου επικεντρώνονται στη μετατροπή των ατομικών παραπόνων σε ουσιαστικές θεσμικές αλλαγές, στην αποτελεσματικότητα των συστάσεων των Διαμεσολαβητών και στις ευκαιρίες και τις προκλήσεις που προκύπτουν από τη διεύρυνση των αρμοδιοτήτων τους.
Υπογράμμισε ακόμη την ανάγκη ενίσχυσης της δημόσιας εμπιστοσύνης και διασφάλισης ότι ο ανεξάρτητος έλεγχος δεν εξαντλείται στη διαπίστωση προβλημάτων, αλλά συμβάλλει και στην επίλυσή τους. Το μήνυμα που έστειλε ήταν ότι, παρά τις προκλήσεις, οι ανεξάρτητοι θεσμοί μπορούν να γίνονται ισχυρότεροι μέσα από τη συνεργασία, αποτελεσματικότεροι μέσω της γνώσης και ουσιαστικότεροι χάρη στην εμπιστοσύνη των πολιτών.
Δημητρίου: Τα παράπονα αποκαλύπτουν αδυναμίες του κράτους
Ο Πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Θεσμών, Αξιών και Επιτρόπου Διοικήσεως, Δημήτρης Δημητρίου, ανέφερε ότι τα ατομικά παράπονα προς τη διοίκηση αποκαλύπτουν συχνά συστημικές αδυναμίες του κράτους. Όπως είπε, το ζητούμενο είναι η αξιοποίησή τους για την τροποποίηση νομοθεσιών προς όφελος των πολιτών.
Σύμφωνα με τον κ. Δημητρίου, μέσα σε 35 χρόνια ο θεσμός κατάφερε να εδραιωθεί, ενώ οι συστάσεις ή οι αποφάσεις του Γραφείου της Επιτρόπου τυγχάνουν πλέον σχεδόν απόλυτου σεβασμού από τη διοίκηση και οι περισσότερες συστάσεις υλοποιούνται.
Αναφέρθηκε επίσης στο γεγονός ότι ο διορισμός της Επιτρόπου Διοικήσεως είναι ο μοναδικός διορισμός από τον εκάστοτε Πρόεδρο της Δημοκρατίας που απαιτεί και τη συναίνεση του Κοινοβουλίου. Κατά τον ίδιο, η ρύθμιση αντανακλά την ανάγκη συναίνεσης της πλειοψηφίας των κοινοβουλευτικών κομμάτων για το πρόσωπο που ηγείται του θεσμού. Εξέφρασε παράλληλα την ευχή να εφαρμοστεί αντίστοιχο μοντέλο και για άλλους ανεξάρτητους αξιωματούχους, εφόσον ξεπεραστούν τα συνταγματικά ζητήματα.
Ο κ. Δημητρίου σημείωσε ακόμη ότι το έργο του Γραφείου υπόκειται σε συχνό και πολλές φορές αυστηρό κοινοβουλευτικό έλεγχο, ενώ η διαχρονική αναγνώρισή του αποτυπώνεται και στη συνεχή ανάθεση νέων αρμοδιοτήτων. Τόνισε, επίσης, ότι η κακοδιαχείριση συνδέεται συνήθως με την καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων και γι’ αυτό το ζήτημα πρέπει να βρίσκεται στον πυρήνα της σκέψης και της δράσης των θεσμών.
«Σταθερός παράγοντας σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται»
Ο Reinier van Zutphen, Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Περιφέρειας του Διεθνούς Ινστιτούτου Διαμεσολαβητών, μέλος του Παγκόσμιου Διοικητικού Συμβουλίου του IOI και Εθνικός Διαμεσολαβητής της Ολλανδίας, εξήρε το έργο του Γραφείου της Επιτρόπου στην Κύπρο. Το χαρακτήρισε πρότυπο για άλλους θεσμούς και σημαντικό αντίβαρο σε άλλες εξουσίες στη χώρα.
Υποστήριξε ότι οι θεσμοί των Επιτρόπων είναι περισσότερο αναγκαίοι από ποτέ και πρέπει να λειτουργούν ως «σταθερός παράγοντας σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται». Αναφερόμενος στις συγκρούσεις και στους πολέμους, μεταξύ άλλων στην Ουκρανία, καθώς και στο αίσθημα ανασφάλειας των πολιτών, τόνισε ότι οι Διαμεσολαβητές οφείλουν «να πουν την αλήθεια στην εξουσία».
Πρόσθεσε ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα βρίσκονται στον πυρήνα της καθημερινής εργασίας των Επιτρόπων, συνδέοντας την προστασία τους με τη στέγαση, τις κοινωνικές παροχές, την εκπαίδευση και την υγειονομική περίθαλψη.
Ο ρόλος των θεσμών στη δημοκρατική κοινωνία
Ο Γενικός Διευθυντής για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και το Κράτος Δικαίου του Συμβουλίου της Ευρώπης, Gianluca Esposito, χαρακτήρισε τους ανεξάρτητους θεσμούς απαραίτητους για τη δημοκρατική κοινωνία, καθώς δίνουν φωνή στους πολίτες, συμβάλλουν στην επίλυση παραπόνων και προάγουν τη λογοδοσία και τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ανέφερε ότι οι Επίτροποι Διοικήσεως αποτελούν σημαντικούς εθνικούς εταίρους του Συμβουλίου της Ευρώπης και συμβάλλουν ώστε τα ανθρώπινα δικαιώματα να εφαρμόζονται στην πράξη και να μην παραμένουν θεωρητικά.
Για την Κύπρο, εξήρε τη συμβολή του θεσμού κατά τα τελευταία 35 χρόνια στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των πολιτών και στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αναφέρθηκε ιδιαίτερα στην πρόσφατη συνεργασία του Συμβουλίου της Ευρώπης με την Κύπρο για τις συνθήκες κράτησης και τον Εθνικό Μηχανισμό Πρόληψης.
Παράλληλα, ανέδειξε τον ρόλο των εθνικών θεσμών στην εποπτεία της εκτέλεσης των αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Όπως σημείωσε, το 2025 η Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης έλαβε 18 υποβολές από εθνικούς φορείς ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή άτομα από διάφορες χώρες, ενθαρρύνοντας την αξιοποίηση αυτής της δυνατότητας.
Η Πρόεδρος του Διεθνούς Ινστιτούτου Διαμεσολαβητών, Nadine Mailloux, ανέφερε σε οπτικογραφημένο μήνυμα ότι «τα δικαιώματα έχουν ελάχιστη σημασία αν οι άνθρωποι δεν μπορούν να τα ασκήσουν». Πρόσθεσε ότι οι δημόσιες υπηρεσίες δεν μπορούν να θεωρούνται πραγματικά αποτελεσματικές όταν παραμένουν απρόσιτες σε όσους τις χρειάζονται περισσότερο.
Όπως είπε, ακόμη και νόμιμες διοικητικές αποφάσεις δεν μπορούν να εμπνέουν εμπιστοσύνη εάν δεν είναι δίκαιες, διαφανείς και ευαίσθητες στις ανθρώπινες συνέπειές τους. Σημείωσε, επίσης, ότι οι σημαντικότερες αδικίες δεν είναι πάντοτε οι πιο ορατές και ότι ο ρόλος του Διαμεσολαβητή είναι να τις φέρνει στο προσκήνιο, χωρίς να χάνεται από το βλέμμα των θεσμών το άτομο πίσω από κάθε φάκελο.
Οι επαναλαμβανόμενες καταγγελίες ως προειδοποιητικό σημάδι
Το δεύτερο μέρος του συνεδρίου επικεντρώθηκε στην εξέλιξη του θεσμού από την εξέταση ατομικών παραπόνων σε βασικό παράγοντα προώθησης συστημικών αλλαγών, χρηστής διοίκησης και προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η συντονίστρια της συζήτησης Erinda Ballanca, μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πρώην Πρόεδρος της Ένωσης Διαμεσολαβητών της Μεσογείου και πρώην Συνήγορος του Λαού της Δημοκρατίας της Αλβανίας, ανέφερε ότι η επανειλημμένη υποβολή της ίδιας καταγγελίας σπάνια είναι τυχαία. Αντίθετα, αποτελεί συχνά σύμπτωμα ευρύτερων προβλημάτων.
Όπως εξήγησε, πίσω από τα παράπονα μπορεί να βρίσκονται προβληματικές διαδικασίες, ασαφείς νομοθεσίες, ανεξέλεγκτοι αλγόριθμοι ή δημόσιες υπηρεσίες που σχεδιάστηκαν χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες των ανθρώπων τους οποίους καλούνται να εξυπηρετήσουν.
Η κ. Ballanca τόνισε ότι ένας θεσμός που επιλύει μόνο μεμονωμένες υποθέσεις, χωρίς να αντιμετωπίζει την αιτία τους, θα βλέπει τα ίδια προβλήματα να επανέρχονται. Οι Διαμεσολαβητές, πρόσθεσε, πρέπει να προχωρούν από τη διαχείριση καταγγελιών στην επίτευξη ουσιαστικών αποτελεσμάτων.
Αναφερόμενη στον διευρυμένο ρόλο τους, είπε ότι οι θεσμοί διεξάγουν πλέον αυτεπάγγελτες έρευνες, δημοσιεύουν εκθέσεις για συστημικά ζητήματα, υποβάλλουν συστάσεις προς κυβερνήσεις και κοινοβούλια, παρακολουθούν χώρους κράτησης και συμβάλλουν στην προστασία των δικαιωμάτων των παιδιών και ευάλωτων ομάδων.
Έθεσε, ωστόσο, και το ζήτημα της αποτελεσματικότητας των συστάσεων, καθώς οι αποφάσεις των Διαμεσολαβητών δεν είναι δεσμευτικές. Όπως σημείωσε, η εξουσία τους βασίζεται στη νομιμότητα, την ανεξαρτησία και την ποιότητα των πορισμάτων τους, με την εμπιστοσύνη των πολιτών να παραμένει θεμελιώδους σημασίας.
Στις νέες προκλήσεις για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων συμπεριέλαβε την ψηφιοποίηση, τη μετανάστευση, τον εκτοπισμό πληθυσμών, τις καταστάσεις έκτακτης ανάγκης και τις κρίσεις, καθώς και τη συρρίκνωση, σε ορισμένες περιπτώσεις, του χώρου δράσης των ανεξάρτητων θεσμών. Υπογράμμισε την ανάγκη προσαρμογής τους στις νέες συνθήκες, με διατήρηση της προσβασιμότητας, της αξιοπιστίας και της εμπιστοσύνης των πολιτών.
Κατά τη συζήτηση ανταλλάχθηκαν εμπειρίες για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι ανεξάρτητοι θεσμοί σε κάθε χώρα, με ιδιαίτερη αναφορά στη διεθνή συνεργασία και αλληλεγγύη για την προάσπιση της θεσμικής ανεξαρτησίας τους.
Στη συνεδρία συμμετείχαν ο Reinier van Zutphen, ο Κοινοβουλευτικός Διαμεσολαβητής της Μάλτας Joseph Zammit McKeon, η Υπερασπίστρια των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Αρμενίας Anahit Manasyan και εκπρόσωπος του Γραφείου του Κρατικού Ελεγκτή και Διαμεσολαβητή του Ισραήλ.
Το συνέδριο διοργανώνεται στη Λευκωσία από το Γραφείο Επιτρόπου Διοικήσεως και Προστασίας Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και την Ένωση Μεσογειακών Διαμεσολαβητών, ενώ οι εργασίες του ολοκληρώνονται την επόμενη ημέρα.
Πηγή: ΚΥΠΕ
