Οι αλλαγές στη διερεύνηση υποθέσεων ελλειπόντων προσώπων μετά την υπόθεση Νικόλα Μεταξά, η μεταχείριση των θυμάτων και το επίμαχο ζήτημα της λογοδοσίας βρέθηκαν στο επίκεντρο συζήτησης στο Cyprus Forum.
Η συζήτηση εξέτασε όσα έχουν αλλάξει στις διαδικασίες της Αστυνομίας, την έγκαιρη αναγνώριση κινδύνων και ευαλωτότητας, καθώς και τους μηχανισμούς ελέγχου πιθανών παραλείψεων.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ανάγκη το ενδιαφέρον να μετατοπιστεί από τον δράστη στα επτά θύματα —πέντε γυναίκες και δύο παιδιά— και στις συνθήκες υπό τις οποίες οι εξαφανίσεις τους δεν κινητοποίησαν εγκαίρως τους αρμόδιους μηχανισμούς.
Οι ιστορίες των θυμάτων στο επίκεντρο
Οι δημιουργοί του ντοκιμαντέρ «Πλειάδες», Πάρης Προκοπίου και Ανδρέας Σιεηττάνης, παρουσίασαν την προσπάθειά τους να αναδείξουν τις γυναίκες και τα παιδιά που δολοφονήθηκαν, αντί να επικεντρωθούν στον δράστη.
Όπως ανέφεραν, έπειτα από τρία χρόνια έρευνας και συνεντεύξεων με ανθρώπους που συνδέονταν άμεσα ή έμμεσα με την υπόθεση, επέλεξαν να αφηγηθούν τις ιστορίες των θυμάτων, αξιοποιώντας κυρίως μαρτυρίες φίλων, συγγενών και οικογενειών.
Οι δύο δημιουργοί επισήμαναν ότι η δημόσια συζήτηση και η δημοσιογραφική κάλυψη υποθέσεων κατά συρροή δολοφόνων συχνά στρέφονται στον δράστη, στον τρόπο δράσης και στις λεπτομέρειες των εγκλημάτων. Ως αποτέλεσμα, γίνονται γνωστά πολύ περισσότερα για τον θύτη παρά για τα θύματα.
Αναφέρθηκαν επίσης σε ευρήματα της έρευνάς τους τα οποία, κατά τους ίδιους, ανέδειξαν προβληματικές αντιλήψεις απέναντι στις εξαφανίσεις αλλοδαπών γυναικών. Υποστήριξαν ότι οι θεσμικές παραλείψεις πρέπει να εξετάζονται μαζί με τις ευρύτερες κοινωνικές αντιλήψεις και τα στερεότυπα, θέτοντας παράλληλα το ζήτημα της διαφορετικής αντιμετώπισης των συγκεκριμένων γυναικών λόγω της καταγωγής και της κοινωνικής τους θέσης.
Η κάλυψη από τα Μέσα και η έμφυλη βία
Στον τρόπο παρουσίασης της υπόθεσης από τα Μέσα Ενημέρωσης αναφέρθηκε η υποψήφια διδάκτωρ στο Πρόγραμμα Σπουδών Φύλου του Πανεπιστημίου Κύπρου, Ανδριανή Τσίλη.
Σύμφωνα με την ανάλυσή της, η κάλυψη εξελίχθηκε σε διαδοχικά στάδια. Αρχικά δόθηκε μεγάλη έμφαση στις λεπτομέρειες των εγκλημάτων και αργότερα στον δράστη, την προσωπικότητα και το οικογενειακό περιβάλλον του.
Το ενδιαφέρον στράφηκε στη συνέχεια στα θύματα, χωρίς όμως, όπως ανέφερε, να παρουσιάζεται επαρκώς ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι πέρα από τις συνθήκες του θανάτου τους. Ακολούθησαν η έντονη κοινωνική κριτική για τον χειρισμό των καταγγελιών εξαφάνισης από την Αστυνομία και τα αιτήματα για πολιτική λογοδοσία και μέτρα πρόληψης.
Η κ. Τσίλη συνέδεσε την υπόθεση με το ευρύτερο ζήτημα της έμφυλης βίας, επισημαίνοντας ότι το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Κύπρο. Επικαλέστηκε στοιχεία σύμφωνα με τα οποία το 36% των γυναικών ηλικίας 18 έως 74 ετών στην Κύπρο δήλωσε ότι υπέστη κάποια μορφή σωματικής ή σεξουαλικής βίας ή απειλών. Από αυτές τις περιπτώσεις, το 44% αφορούσε βία από νυν ή πρώην σύντροφο ή σύζυγο.
Το βελγικό παράδειγμα μετά την υπόθεση Dutroux
Η δημοσιογράφος Caroline Van den Berghe παρουσίασε την εμπειρία του Βελγίου μετά την υπόθεση Marc Dutroux τη δεκαετία του 1990. Όπως είπε, η υπόθεση αποκάλυψε σοβαρές αδυναμίες στον τρόπο με τον οποίο διαφορετικές αστυνομικές και δικαστικές υπηρεσίες διαχειρίστηκαν πληροφορίες για εξαφανίσεις παιδιών.
Η κοινωνική αντίδραση οδήγησε στη «Λευκή Πορεία» των Βρυξελλών, στην οποία, σύμφωνα με την ίδια, συμμετείχαν περίπου 330.000 άνθρωποι. Ακολούθησε κοινοβουλευτική έρευνα, με δημόσιες ακροάσεις για τις ενέργειες των αρμόδιων υπηρεσιών.
Η κ. Van den Berghe ανέφερε ότι στη συνέχεια ιδρύθηκαν εξειδικευμένη Μονάδα Ελλειπόντων Προσώπων στην Αστυνομία και το Child Focus. Παράλληλα, ενισχύθηκε η ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των αστυνομικών υπηρεσιών και διευρύνθηκαν τα δικαιώματα ενημέρωσης των θυμάτων για τις έρευνες.
Σημείωσε, ωστόσο, ότι ακόμη και μετά τις θεσμικές αλλαγές παρέμεινε ανοικτή η συζήτηση για την ατομική λογοδοσία. Όπως ανέφερε, από τους αστυνομικούς που κατέθεσαν ενώπιον της κοινοβουλευτικής επιτροπής, μόνο ένας υπέστη κύρωση.
Το νέο πρωτόκολλο της Αστυνομίας
Τις αλλαγές που εφαρμόστηκαν στην Κύπρο παρουσίασε η Ελένη Νικολάου, επικεφαλής της Υποδιεύθυνσης Διαχείρισης Υποθέσεων Ευάλωτων Προσώπων της Αστυνομίας.
Η κ. Νικολάου αναγνώρισε ότι κατά τη διερεύνηση και την εξέλιξη της υπόθεσης Μεταξά εντοπίστηκαν κενά και ελλείψεις στις διαδικασίες για τα ελλείποντα πρόσωπα, καθώς και πεδία στα οποία χρειάζονταν αλλαγές για αποτελεσματικότερη διερεύνηση.
Ως αποτέλεσμα, το 2019 εκδόθηκε αστυνομική διάταξη με συγκεκριμένο πρωτόκολλο ενεργειών. Σε αυτή καθορίζονται οι ρόλοι και οι ενέργειες των μελών της Αστυνομίας, όπως και η συνεργασία με άλλες υπηρεσίες.
Η ίδια υπογράμμισε ότι οι αστυνομικοί δεν πρέπει να εφαρμόζουν το πρωτόκολλο μηχανικά. Αντίθετα, οφείλουν να χρησιμοποιούν την κρίση τους, να αξιολογούν τους κινδύνους και τις ιδιαίτερες περιστάσεις κάθε υπόθεσης και, όπου απαιτείται, να προχωρούν σε πρόσθετες ενέργειες.
Παράλληλα, επικαιροποιήθηκε η σχετική εκπαίδευση στην Αστυνομική Ακαδημία. Δημιουργήθηκε επίσης αρχικά Γραφείο και ακολούθως Κλάδος χειρισμού υποθέσεων ελλειπόντων προσώπων, με εποπτικό και συντονιστικό ρόλο.
Διαφορετικές θέσεις για τη λογοδοσία
Απαντώντας ειδικότερα για τη λογοδοσία, η κ. Νικολάου είπε ότι ο έλεγχος ασκείται τόσο εσωτερικά όσο και από ανεξάρτητους εξωτερικούς φορείς.
Για περιπτώσεις υπόνοιας ή καταγγελίας σχετικά με παραβατική ή αμελή συμπεριφορά αστυνομικών, αναφέρθηκε στη Διεύθυνση Επαγγελματικών Προτύπων και Επιθεώρησης, στην Υπηρεσία Εσωτερικού Ελέγχου και στη δυνατότητα διεξαγωγής ποινικών και πειθαρχικών ερευνών.
Στους εξωτερικούς μηχανισμούς συμπεριέλαβε την Ανεξάρτητη Αρχή Διερεύνησης Ισχυρισμών και Παραπόνων κατά της Αστυνομίας, τον Γενικό Εισαγγελέα, την Επίτροπο Διοικήσεως, την Επίτροπο Προστασίας των Δικαιωμάτων του Παιδιού και τον κοινοβουλευτικό έλεγχο.
Διαφορετική θέση εξέφρασε ο βουλευτής και δικηγόρος Μιχάλης Παρασκευάς, ο οποίος αμφισβήτησε κατά πόσο οι υφιστάμενοι μηχανισμοί έχουν οδηγήσει σε ουσιαστική απόδοση ευθυνών.
Ο κ. Παρασκευάς υποστήριξε ότι στην υπόθεση Μεταξά «δεν υπήρξε καμία λογοδοσία» και «δεν τιμωρήθηκε κανένας». Κατά την άποψή του, το βασικό πρόβλημα δεν είναι η απουσία νομοθεσίας, αλλά η ανάγκη πραγματικής βούλησης για την εφαρμογή των κανόνων και την απόδοση ευθυνών.
Αναφερόμενος στη Βουλή, είπε ότι υπάρχουν εργαλεία για ουσιαστικότερο κοινοβουλευτικό έλεγχο και παρέπεμψε στην κοινοβουλευτική διερεύνηση που έγινε στο Βέλγιο μετά την υπόθεση Dutroux.
Πρότεινε επίσης την ευρύτερη χρήση φορητών καμερών από αστυνομικούς και τη βιντεοσκόπηση της διαδικασίας λήψης καταγγελιών και καταθέσεων. Σύμφωνα με τον ίδιο, ένα τέτοιο σύστημα θα μπορούσε να ενισχύσει τον έλεγχο της τήρησης των διαδικασιών, αλλά και να προστατεύει τους αστυνομικούς όταν υποβάλλονται καταγγελίες εναντίον τους.
Μετά τις τοποθετήσεις του κ. Παρασκευά, η κ. Νικολάου παρενέβη εκ νέου, λέγοντας ότι δεν θα ήθελε να δημιουργηθεί η εντύπωση πως η Αστυνομία δεν τοποθετήθηκε επί της ουσίας.
«Η Αστυνομία λογοδοτεί, υπάρχουν οι μηχανισμοί», ανέφερε. Πρόσθεσε ότι πρέπει να ασκείται κοινοβουλευτικός έλεγχος και ότι «εκεί όπου πρέπει να αποδοθούν ευθύνες, θα αποδοθούν».
Πηγή: ΚΥΠΕ
